Tabe dohot horas sian ahu ama ni Ompu Mark Stevenio, 53 taon, goar sihaetehon Ismael Simamora, sundut pasampulupituhonsian sian Debataraja manang pasampululimahon sian Marbulang, masuk horong Nahumdimana, Rajapaimaon, sian huta Pangambatan-Sosorgonting-Doloksanggul, huhut marsantabi ujung tu hamu angka namanjaha na husurat on. Hupapungu-pungu do angka na hubege sian natua-tua, huuhal na hujaha dohot na huida ima hupasada nuaeng dison, molo tung adong panghurangi di nahusurat on hupangido asa lehon hamu tanggapan asa lam sintong, hupaima di e-mail Ismael_simamora@yahoo.com).
Suhut-suhutan do dihatahon natua-tua tu angka sundut na umposo, ima angka barita mardongan poda. songon i ma sian najolo turun temurun turi-turian sahat tu sadarion. Pustaha di tolonan do turi-turian i ai dang manjaha na tarsurat manang dang adong dokumen tua na mendukung, dihatahon holan sian barita ninna tu ninna do, marguru tu gogo ni parningot ni sasahalak.
Molo sian hata tu hata, boi do tamba alai boi do gabe moru impola ni barita na di suhut-suhutan. Ala ni i, asa mendekati tu kebenaran ingkon buaton do turi-turian i sian berbagai sumber asa adong imbangna laho pahusor-husoron.
Turi-turian versi Debataraja (dari Berbagai Sumber)
Tuan Sogar anak paduahon ni Nahumdimana, sundut pa opathon do ibana sian sian marga Debataraja. Ia Nahumdimana marhuta do di kota Doloksanggul nuaeng, topet di Lumban Onan hira-hira 100 meter sian simpang opat Doloksanggul dompak dalan tu Sidikalang, (arsip sian BPN pemerintahan belanda taringot tu tano ni Nahumdimana adong hian do fotocopyna di keluarganta). Sampulu dua nasida satorbang pahompu ni Marbulang ima 2 halak anak ni Nasiat najongjong, 6 halak anak ni Nahumdimana dohot 4 halak anak ni Pangalengge.
Bidang do najolo tano parbolatan di Nahumdimana ima luat Doloksanggul sahat tu Bonandolok laos disi do angka pinomparna sahat ro di sadarion, marsaor dohot angka hahaanggina pinompar ni Marbulang marsaor nang tu marga na asing. Boru ni Nahumdimana na sonduk hela gabe marhuta di Doloksangggul ima marga Munthe pinompar ni Guru Marsanti dohot marga Pasaribu Gorat na di huta Pasaribu nuaeng.
Ia parbolatan si Tuan Sogar mula-mula ima di Hutajulu-Sosorgonting marbalok tu angina Rajapaimaon, dohot di Sosorgadong-Hutaraja marbalok tu marga Manalu, dung i muse di Simangaronsang marbalok tu hahana Guru Sabungan.
Datu bolon do Tuan Sogar na so nung dope talu di bisara nagodang, naso dung dope mulak sian gora ia so martaban. jot-jot do ibana marhutasada tu luat na asing laho manandanghon hadatuon. Uju mardalani ibana tu luat na asing laos disi ma ibana manjalahi sinadongan boanonna mulak balanjo ni ianakkonna tu huta na. Upa ni hadatuon na do diboan, ima upa mangubati, marjuji, mangajari naposo marmossak, mangurupi halak na marporang dohot hadatuon na asing. Pandok ni nadeba natua-tua marga Debatajaja, molo dibaen ompu i ajian tu aek namardalan di bangkitan/halian tali air gabe denggan do tubu ni eme di sude tano na nibornokan aek halian i, alai dang tubu ianggo duhut. On ma ajian ni Tuan Sogar na ajaib di bidang pertanian.
Andorang parserahan ni angka marga na jolo di ganup luat di tano Batak, sai marsiadu gogo do angka jolma manoto tano parhutaan dohot parbolatan laho pahothon harajaonna. Hinorhon ni i, jot-jot do gabe tubu parbadaan sahat tu parmusuon porang di angka na marhombarbalok. Ia porang ni halak batak najolo ‘perang terbuka’ do dang sionggop huting, manggora do halak paboahon na naeng ro mamorang. Porang antar kelompok di batak tarjadi ala i nama dihilala penyelesaian terakhir molo adong persoalan, molo dung gagal pasaehon parsalisian di na rap manimbangi uhum martonga ni alaman.
Ni arit tarugi pora pora, molo tinean uli tagamon ma dohot gora, molo talu sada huta marporang deba sian nasida mate ma di tontangan, alai na tinggal i gabe manggarar utang ma i tu alona ‘utang gora’ goarna. Tung lomo ni na monang i do manontuhon sadia godang ni sigararon ni na talu. Molo sotargarar be utang i hinorhon ni godang na, di dabu ma uhum sepihak. Tano ni-inganan na i ido gararna dipaksa, bungkas ma na talu i manombang tu luat na asing. Alai adong do manggarar utang i dohot gogona, gabe hatoban ni na monang i ma nasida. Masa do parhatobanon di tano batak najolo. Saguru tu balga ni utang, adong ma gabe hatoban sataon, dua taon, lima taon, sampulu taon manang seumur hidup. Molo dung hatoban seumur hidup nunga boi be i gadison ni tuan induk somangna.
Ala jahat do hukum perang ni batak na jolo, marsitutu do baoa dohot angka donganna sa horong marguru datu pabosihon daging, asa unang talu di bisara na godang asa unang diparhatoban halak. Sagari boru-boru pe deak do na malo marsambut mossak jala adong do na dohot mangurupi hula-hulana marporang.
Songon i ma na jolo ninna turi-turian, masa ma gora di huta Janjimatogu-Porsea, marporang ma marga Manurung dohot alona Raja Marpaung Omas, tung mansai leleng do paraloan i, pola marpiga hali pariama. Di mula na, sai talu do marga Manurung, ala gumogo parangan ni Marpaung Omas, jala jot-jot ma huta ni Manurung i di bajo, alani i dang boi be marlomo jolma ruar tu balian ni huta, sagari holan mangula tu porlak dang gok be ari-ari ni angka na magodang. Ia angka ama-ama jotjot ma nasida marpungu marpokat di partungkoan ni huta laho manontuhon siasat manaluhon parangan ni Marpaung Omas. Alai nunga tung leleng dang tolap nasida dope mangalo.
Tarbarita do paraloan ni Manurung dohot Marpaung tu luat na humaliangsa, ala ni i adong do manang piga-piga halak pasadahon dirina tu marga Marpaung, songon i nang tu marga Manurung. Nang angka sisolhot ni marga Manurung songoni nang angka sisolhot ni marga Marpaung dohot be do pasadahon dirina tu parporangan i.
Molo adong masa gora, adong halak na naeng manguji ilmu naung ginuruhonna langsung praktek atik pe diboto borat resikona. Adong do deba na mangarop upa songon tentara bayaran. Alai adong do na ias roha naeng mangurupi paluahon na di hagogotan.
Maninggalhon ripena dohot anakhonna, borhat ma nang Tuan Sogar sian Hutajulu-Sosorgonting-Doloksanggul tu huta Janji matogu-Porsea mandapothon marga Manurung naung talu marporang, idaon sian rupana hira na begu do ibana, alai dang botoon bagas ni aek ianggo so dinodo, dang botoon jolma na begu ianggo so ni ida di bisara.
Disulingkitma Tuan Sogar sian dia harorona laho tu dia ibana, dongan do manang musu? Molo dang musu pe i, atik beha mata-mata manang kaki-tangan ni musu na naeng mangalului dalan mamunu manang mamboan uti-utian manabur aji-ajian, so tung gabe jea muse taonon nasida di pudian ni ari.
Ai ise na olo pintor porsea tu halak na ro molo masa paraloan? Alai tahe, molo halak na madang-adang manandanghon hadatuon do ibana tumagon ma pinardongan asa adong pangasahonon mangalo musu.
Di paboa Tuan Sogar ma marga Simamora-Debataraja do ibana sian Hutajulu-Sosorgonting-Doloksanggul, jala dipatuduhon parbinotoanna taringot tu parporangon, huhut dipaboa tahina naeng mangurupi, gabe lomo ma roha ni na sahuta i tu ibana. Dijangkon marga Manurung do harorona, marpadan ma nasida na ingkon sahata saoloan jala rap mangalo parangan ni Marpaung Omas. Bangkit ma saudara ni bohi ni marga Manurung dibahen Tuan Sogar ai diapuli do nasida jala diajari angka naposo, gabe tamba ma nang habaranion dohot pos ni roha nasida be.
Dipungka Tuan Sogar ma mangatur siasat dohot marsagi parangan:
- Sabagian sian jolo manahop parangan ni Marpaung Omas, nasida ma masialoan masiboan sinjatana be.
- Sabagian mangaliat ma sian dalan na asing asa sian pudi ni parangan ni Marpaung Omas nasida mamunu, ima na niuluhon ni Tuan Sogar.
- Atik beha leleng paraloan i, paradeon ni angka ina dohot angka anakboru ma bohal sipanganon godang boanon nasida, ai marhite sipanganon do margogo jolma.
Dipature ma angka sinjata na pantas tiopon tu parporangan. Dung diulahon siasat ni Tuan Sogar i, monang do nasida jala tarbunu ma deba parangan ni Marpaung Omas, jala godang na tarluha. Ditaban ma angka sinjata dohot ula-ula na binoan ni Marpaung Omas. Mulak ma parangan ni Maraung Omas tu hutana, marsak mandele ala talu.
Marpesta ma marga Manurung di hutana Janjimatogu mangontasi hamonangan, ai lomo nasida nama mangula ulaonna dang adongbe mangambati nang mardalani tu luat na dao so pola be mabiar. Leleng pola martaon dang adong be hagaoron ai nunga mansadi porang. Alai nang pe songoni marjaga dope nasida atik beha dope maginsombut hosom ni Marpaung Omas. Ditagam roha nasida dope na ingkon masa marmusu dompak tu marga Marpaung hatiha na naeng ro.
Ala naung di ida hagogoon, hapistaran, dohot habeguonna, jala ala tagam roha nasida na ingkon balas dendam dope Marpaung Omas, arop ma roha ni marga Manurung asa hot mian Tuan Sogar di Janji Matogu, dielek jala diapoi ma ibana asa olo gabe marhuta di si, jala asa olo gabe marhaha anggi nian nasida.
Mangoloi ma Tuan Sogar di pangidoan ni marga Manurung, ala ni i gabe diangkat ma ibana gabe anak siampudan ni Hutagurgur, gabe ris songon saburon boni ma nasida sude mandok na gabe marga Manurung ma Tuan Sogar. Gabe marimbang marga ma ibana, ia di Doloksanggul marga Debataraja, ia di Janjimatogu-Porsea gabe marga Manurung. Mangoli ma muse ibana jala marjabu disi jala marpinompar, dilehon ma nang tano ulaonna.
Di laon-laon ni ari dung mansai leleng dang adong be hagaoron, martahi ma muse Marpaung Omas naeng marmusu dompak marga Manurung, alai disuhat ma gogona dang tolapsa mangalo Tuan Sogar. Tubu ma roha nasida mangalului datu bolon datu na hasaktian.
Nunga pur alu-alu nunga sar barita taringot tu hasaktion ni Datuparulas Lumbanraja na marhuta di Nainggolan di pulo Samosir hatiha i, dipaborhat Marpaung Omas ma naposona laho mandapothon huhut manjou Datuparulas, anggiat olo ibana nian nagabe pinadatu laho mangalo Tuan Sogar. Mangoloi do Datuparulas gabe ro ma ibana tu huta ni Marpaung Omas.
Dung sun dihatai upa datu jala rap unduk masioloan taringot tu godang na, dijaha ma buku parhalaan, dibuhul ma ari parporangan gabe las ma roha ni Marpaung Omas. Dung i mangarade ma Datuparulas, dipauli ma sada losung sipitu lubang sian hau bolon, asa losung i haduan pagabangonna mangalombuti hutut manipa angka parangan ni Manurung. Dang sadia leleng sidung ma losung i dipauli di huta Panamean-kecamatan Lumbanjulu, topi ni tao Toba (jala disi dope ninna sahat tu sadarion losung i).
Manggora ma sian parik ni huta suruan ni Marpaung Omas mangalumbahon haroro nasida, asa mangarade Tuan Sogar mamboan parangan na tu bisara na godang. Mangarade ma tutu Tuan Sogar dohot donganna marga Manurung.
Di ari naung binuhul borhat ma Tuan Sogar rap dohot angka donganna marga Manurung, dibaen ma sude na binotona, hape dung sahat ibana tu adaran na bidang inganan partontangan dang adong di ida nasida nanggo apala sahalak musu na manjonok, longang ma rohana jala tarhatotong.
Ditingki i ma Datuparulas paborhat ajian, di-sik-hon ma lili tunggal tu losung sipitu lubang, habang ma losung i mangareap dompak inganan ni Tuan Sogar dohot paranganna, dilombuti ma jala ditipa angka marga Manurung. Dang manahan be Tuan Sogar di ajian ni Datuparulas, talu ma ibana jala maporus tu hutana. Di-sik-hon Datu parulas ma muse lili tunggal sian na dao habang ma muse losung i mulak tu huta Panamean.
Dung leleng namarporngi sipata talu sipata monang, manolsoli be ma na dua marga i mandok ai so adong gunana molo dang marhujungan porang. Dungi dipaujung ma porangi, dang masigaoran be nasida dungkon ni i sahat tu sadarion. Alai anggo Tuan Sogar mulak ma tu Hutajulu tu Doloksanggul, laos di si do marujung ngoluna.
Turi-turian versi Manurung (dari Berbagai Sumber)
Papituhon (siampudan) do Tuan Sogar anak ni Manurung Hutagurgur, jolma na hasaktian do ibana jala ture marpangalaho. Jot-jot do laho mardalani manandanghon hadatuonna tu luat na asing. Nunga hot ripe ibana di huta Janji Matogu Porsea jala nunga marianakhon.
Di laon-laon ni ari, mardalani ma ibana dompak Doloksanggul, gabe sahat ma ibana tu huta ni Nahumdimana marga Debataraja. Partamue do Nahumdimana dohot angka pinomparna, dijangkon do halak na ro asal ma ture pangalahona, dijangkon do Tuan Sogar Manurung gabe tamue di hutana.
Adong ma sada ina namarando ima parumaen ni Nahumdimana si paidua, uli do rupana poso dope nang pamatangna ai dang hea dope tubuan anak. Ia marga ni hula-hulana dang binoto, jala goar ni ama na hinabaluhonna dang binoto ala somal do dang disurathon tu tarombo goar ni ma mate punu.
Pasuoma Tuan Sogar Manurung dohot ina na mabalu i, tarsolom mata ma nasida nadua gabe masihaholongan. Tubu ma roha ni Tuan Sogar manurung manghampi didok ma hatana tu ina namabalu i gabe unduk masioloan ma nasida.
Asa saut sangkap na, laho ma Tuan Sogar mandapothon Nahumdimana, dohot angka sisolhot na marhahaanggi ni ina namabalui, dipaboa ma giot ni rohana naeng pagodanghon.
Dung ditimbangi, jala sun disungkun ina na mabalu i, dioloi ma pangidoan ni Tuan Sogar alai dibahen ma sada Padan na so boi oseon : “Sude na sa pinompar_ni Tuan Sogar ingkon gabe marga Debataraja”. Dioloi Tuan Sogar do padan i, dung i dipasu-pasu ma nasida gabe mardongan saripe. Tubuan anak ma Tuan Sogar jala gabe marga Debatajara do pinomparna sian ina na mabalu i rasirasa nuaeng.
Dang mulak be Tuan Sogar tu huta Janjimatogu Porsea, jala leleng dang diboto marga Manurung tu luat dia ibana laho mardalani. Dung leleng dipudian ni ari, tarboto ma naung mardongan saripe ibana di Doloksanggul nunga marujung ngolu jala tartanom di Hutajulu-Sosorgonting-Doloksanggul, adong do anak na sada alai gabe marga Debataraja. Gabe ditambai ma di tarombo ni Manurung anak ni Tuan Sogar ima anakna pasampuluhon na umpompar marga Tuan Sogar Debataraja.
Panorangion
Molo adong dua turi-turian ni sahalak na marasing songon legenda ni Tuan Sogar, sai masiboan sintong na be do na manghatahon, ala ni i binuat ma nilai positif ima naung gabe tamba rosu Manurung dohot Debataraja molo uju pajumpang, nang angka naposo tarlumobi natua-tua, atik pe naung adong marhula marboru nuaeng.
Dang nung dope hea marpungu pinompar ni Tuan Sogar marga Manurung dohot pinompar ni Tuan Sogar Debataraja marhite adat laho manggabehon na sa mudar nasida. Molo na tutu do sa ama asing ina, dang tangkas dope nasida manang boha panjouon manang ise sihahaan.
Di tingki peresmian ni Tugu Marbulang taon 1975 di Lumban Onan Doloksanggul, sude do pinompar ni Tuan Sogar Debataraja dohot manortor ganup marompu-ompu mangihut tu tarombona be, alai dang dohot pinompar ni Tuan Sogar Manurung.
Taon 1955 do parjolo adong panangkasion taringot tu hubungan ni pinompar ni Tuan Sogar dina dua marga i, ditaon i ma ro rombongan angka natua-tua ni marga Manurung tu Hutajulu-Sosorgonting-Doloksanggul.
Taon 1978 sahat tu 1981, M.Manurung Tuan Sogar tingki i menjabat sebagai Kepala Sekolah STM Negeri Doloksanggul marsitutu do mangula menelusuri hubungan ni na dua marga on, jala ro do nasida tu bonapasogit ni Tuan Sogar Debataraja, mangalului partanda ni ompuna, di ida ma sada hau Hariara na tubu di tambak ni Ompu Solhing anak sihahaan ni Tuan Sogar Debataraja, dipareso hau i gumodang dangkana tungkan habinsaran, gabe disura roha nasida ma i songon tudu-tudu partanda, ala na sian habinsaran do huta haroroan na (di si dope tubu hau i sahat tu sadarion). Dang martomu panghataion nasida tu angka natua-tua na di Doloksanggul jala dang dapot kesimpulan taringot tu pardomuan ni nadua marga i, samudar do manang dang. Olat ni i, dang nung hea be binoto manang na adong dope angka natua-tua mangula pasadahon na dua marga pinompar ni Tuan Sogar.
Ditingki rap di ulaon adat di bonapasogit, dang dope hea dihatahon pinompar ni Tuan Sogar Debataraja tu haha-anggi na taringot tu pardomuon nasida tu Tuan Sogar Manurung.
Sahat tu taon sadarion molo masirengetan masipasangapan di ulaon adat di bonapasogit dang dijouhon pinompar ni Tuan Sogar Debataraja parjambaran dohot pajagar hata tu pinompar ni Tuan Sogar Manurung.
Taon 1996 sahat tu 2005 nipaihut-ihut, molo masa ulaon adat ni marga Debataraja di Pematangsiantar, dang hea dope dijouhon jambar ni Manurung, alai pinompar ni Tuan Sogar Debataraja do marbagi jambar najinalona laos dipiring ma i tu Tuan Sogar manurung.
Ni paihut-ihut ulaon adat di Medan sian taon 2005 sahat tu 2014, dang diijouhon jambar ni Manurung molo masa ulaon di marga Debataraja.
Taon 2008 dapot barita sian dongan na di Kalimantan nunga jot-jot rap sada hasuhuton marga Debataraja dohot marga Manurung di ulaon adat di Banjarmasin. Nunga be terjadi Manurung marsinabung di ulaon adat ni Debataraja.
Pinompar ni Debataraja namarhula-hula tu Manurung adong do di Pematang Siantar sada keluarga sian Lae Sabungan, gabe do jala nunga marompuni, di bonapasogit Sosorgonting-Doloksanggul adong do sada keluarga sian Rajapaimaon gabe do. Adong muse do hela marga Manurung pinompar ni Tuan Sogar mambuat boru ni Rajapaimaon di Parapat, gabe do. Lan dope na asing.
Adong do sada keluarga sian huta Lumbansialaman-Sosorgonting-Doloksanggul pinompar ni Tuan Sogar Debataraja, menentang keras menyatakan bahwa dang adong hubungan parmudaron ni Debataraja tu Manurung. Holan ala ni na sagoar do ompunta ninna. Jala adong do sada sian keluarga i mambuat boru ni Tuan Sogar Manurung, gabe do jala mamora.
Adong do surat pernyataan ditandatangani piga-piga halak natua-tua sian pinompar ni Tuan Sogar Debataraja, menyatakan bahwa na so adong hubungan ni Tuan Sogar manurung tu marga Debataraja. Surat i ditandatangani di Doloksanggul tanggal 20 Mei 2006 (foto copyna di panurat), songonon ma versi ni tarombo na dua marga di surat i.
Hasimpulon. Pardomuan ni marga Debataraja tu marga Manurung ima ala adong sada halak na margoar Tuan Sogar, adong pinomparna di dua marga, dang ala ni namar-padan.
Vocabulary:
Bisara na godang=Perang di gelanggang terbuka
Manandangkon hadatuon=Menjual jasa paranormal, menjajal ilmu
Parangan=pasukan
Martaban=Membawa hasil rampasan perang
Lan=Banyak
Gora=Deklarasi pernyataan perang
Hatoban=Budak
Saudara ni bohi=Semangat hidup
disikhon=dipukulkan
Namarando=Janda
Manghampi=Mengawini janda dari marga lain
Pagodanghon=mengawini seorang janda, tetapi keturunannya dianggap sebagai anak dari suaminya terdahulu
Mate punu=mati tidak ada keturunan
rosu=akrab
Pustaha na mendukung :
1. Tarombo ni Batak, W.Hutagalung, Pangururan 1930
2. Kamus Batak-Indonesia, Verggotten, 1998
Medan, November 2014
Ompu Mark Stevenio Simamora